ស្វែងយល់អំពីទុក្ខ

ហេតុអ្វីបានជាអរិយសច្ចៈទីមួយគឺជាគន្លឹះនាំទៅរកសេរីភាព?

​នៅពេលដែលព្រះពុទ្ធបានចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ទេសនា ព្រះអង្គបានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់នាពេលបច្ចុប្បន្នថា អរិយសច្ចៈ ៤។ សច្ចធម៌ទាំងនេះមិនត្រឹមតែជាគ្រឹះនៃពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាកញ្ចក់សម្រាប់ឱ្យយើងយល់ដឹងអំពីពិភពលោក និងទីកន្លែងដែលយើងរស់នៅផងដែរ។ អរិយសច្ចៈទីមួយគឺ «ទុក្ខ» ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេបកប្រែថាជាការឈឺចាប់ ឬសេចក្តីទុក្ខវេទនា ប៉ុន្តែពាក្យតែមួយម៉ាត់នេះមិនអាចបង្ហាញពីអត្ថន័យទាំងស្រុងរបស់វាបានទេ។ បំណងប្រាថ្នារបស់ព្រះពុទ្ធមិនមែនចង់ឱ្យយើងរស់នៅផ្ដោតតែលើការលំបាកក្នុងជីវិតនោះទេ ប៉ុន្តែគឺដើម្បីបំភ្លឺការពិតនៃអត្ថិភាពនៃជីវិត និងបង្ហាញផ្លូវដើម្បីចាកចេញពីវា។

​អរិយសច្ចៈទីមួយបានចែងថា «មានសេចក្តីទុក្ខ»។ ព្រះពុទ្ធបានសង្កត់ធ្ងន់លើការពិតនេះ មិនមែនក្នុងន័យទុទ្ទិដ្ឋិនិយម (ការមើលឃើញតែរឿងអាក្រក់) នោះទេ ប៉ុន្តែជាការសង្កេតជាក់ស្តែង។ ជីវិតដូចដែលយើងបានដឹង គឺរួមបញ្ចូលទាំងបទពិសោធន៍នៃការមិនពេញចិត្ត ការឈឺចាប់ និងការតស៊ូប្រយុទ្ធ។ ការយល់ដឹងនេះគឺជាគ្រឹះសម្រាប់អ្នកដែលស្វែងរកការរំដោះខ្លួន ព្រោះបើគ្មានការមើលឃើញបញ្ហាទេ យើងក៏មិនអាចស្វែងរកដំណោះស្រាយបានដែរ។

​ព្រះពុទ្ធបានពន្យល់ពីភាពជាសកលនៃសេចក្តីទុក្ខ តាមរយៈឧទាហរណ៍ដែលនៅតែអាចអនុវត្តបាននាពេលបច្ចុប្បន្ន ដូចកាលពី ២,៥០០ ឆ្នាំមុនដែរ៖

• ​ជាតិគឺជារបស់ទុក្ខ (ការកើតជាទុក្ខ)
• ​ជរាគឺជារបស់ទុក្ខ (ការចាស់ជាទុក្ខ)
• ​ព្យាធិគឺជារបស់ទុក្ខ (ការឈឺជាទុក្ខ)
• ​មរណៈគឺជារបស់ទុក្ខ (ការស្លាប់ជាទុក្ខ)
• ​ការជួបជុំនឹងវត្ថុ ឬមនុស្សដែលមិនជាទីស្រឡាញ់ជាទុក្ខ
• ​ការព្រាត់ប្រាសពីវត្ថុ ឬមនុស្សជាទីស្រឡាញ់ជាទុក្ខ
• ​ការចង់បានអ្វីហើយមិនបានសមបំណងជាទុក្ខ។

​ពាក្យទាំងនេះអញ្ជើញយើងឱ្យឆ្លុះបញ្ចាំងពីជីវិតរបស់យើង ដោយទទួលស្គាល់ពេលវេលាដែលអ្វីៗមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមការគ្រោងទុក ឬនៅពេលដែលភាពមិនទៀងទាត់ (អនិច្ចំ) បានមកបំផ្លាញសេចក្តីសុខរបស់យើង។ ប៉ុន្តែហេតុអ្វីបានជាត្រូវចាប់ផ្តើមជាមួយសេចក្តីទុក្ខ? ការយល់ដឹងអំពី «ទុក្ខ» គឺជាជំហានដំបូងនៅលើវិថីខាងវិញ្ញាណ ព្រោះវាជម្រុញចិត្តយើងឱ្យស្វែងរកសេរីភាព។ ការធ្វើមិនដឹងមិនឮចំពោះសេចក្តីទុក្ខ មិនអាចធ្វើឱ្យវាបាត់បង់ទៅវិញទេ វាគ្រាន់តែពន្យារពេលនៃការឆ្លើយតបរបស់យើងតែប៉ុណ្ណោះ។ នេះជាមូលហេតុដែលព្រះពុទ្ធហៅសច្ចធម៌នេះថាជា «អរិយសច្ចៈ» (សច្ចធម៌ដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម) វាដាច់ខាតមិនមែនជាការបង្ហាញពីសេចក្តីអស់សង្ឃឹមឡើយ ប៉ុន្តែវាជាការដាស់ឱ្យយើងភ្ញាក់រលឹក។

​ដើម្បីយល់ច្បាស់ពីអរិយសច្ចៈទីមួយ យើងត្រូវសិក្សាឱ្យស៊ីជម្រៅទៅលើអត្ថន័យនៃពាក្យថា «ទុក្ខ»។ ខណៈដែលត្រូវបានបកប្រែជាទូទៅថាជាសេចក្តីទុក្ខ ពាក្យនេះមានអត្ថន័យច្រើនស្រទាប់។ ព្រះពុទ្ធបានប្រើពាក្យនេះដើម្បីពិពណ៌នាអំពី ធម្មជាតិដែលមិនពេញចិត្តនៃជីវិត ដែលជាគុណភាពមួយដែលនៅតែបន្តកើតមាន សូម្បីតែនៅក្នុងគ្រានៃសេចក្តីរីករាយ និងភាពជោគជ័យក៏ដោយ។ ហេតុអ្វី? ព្រោះពេលវេលាបែបនោះគឺមានលក្ខណៈបណ្ដោះអាសន្ន ត្រូវរងការកម្រិតដោយពេលវេលា និងមានឫសគល់នៅក្នុងលក្ខខណ្ឌដែលស្ថិតនៅក្រៅការគ្រប់គ្រងរបស់យើង។

​ព្រះពុទ្ធបានបង្រៀនថា ទុក្ខមានបីប្រភេទសំខាន់ៗ៖

• ​ទុក្ខធម្មតាទូទៅ (Ordinary Suffering): នេះជាការឈឺចាប់ដែលយើងទាំងអស់គ្នាទទួលស្គាល់ ដូចជាការឈឺចុកចាប់ខាងរាងកាយ ការឈឺចាប់ខាងផ្លូវចិត្ត ការបាត់បង់ និងការកាន់ទុក្ខ។ វាជាទុក្ខដែលយើងមានអារម្មណ៍នៅពេលដែលអ្វីៗខុសឆ្គង មិនថាជាការឈឺចាប់នៃការបដិសេធ ឬសេចក្តីសោកសៅនៃការបាត់បង់មនុស្សជាទីស្រឡាញ់ឡើយ។

• ​ទុក្ខៈដោយការប្រែប្រួល (Suffering due to impermanence): សូម្បីតែសេចក្តីសុខក៏អាចនាំទៅរកសេចក្តីទុក្ខបានដែរ ពីព្រោះអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងតែងតែផ្លាស់ប្តូរ។ ថ្ងៃលិចដ៏ស្រស់ស្អាតនឹងរលាយបាត់ទៅក្នុងភាពងងឹត ពេលវេលាដ៏រីករាយក្លាយជាការចងចាំ ហើយមនុស្សជាទីស្រឡាញ់ក៏ចាស់ជរា និងលាចាកលោកទៅ។ ព្រះពុទ្ធបានបង្រៀនថា៖ «អ្វីៗដែលមិនទៀងទាត់ គឺតែងតែប្រែប្រួល អ្វីៗដែលប្រែប្រួល គឺតែងតែជាទុក្ខ»។

• ​សង្ខារទុក្ខៈ (Suffering from conditioned existence): នេះជាទម្រង់ទុក្ខដ៏ស្រាល និងស៊ីជម្រៅបំផុត ដែលកើតចេញពីធម្មជាតិនៃអត្ថិភាពរបស់យើង។ វាជាភាពមិនស្រណុកក្នុងចិត្តនៃការរស់នៅក្នុងពិភពលោកមួយដែលគ្រប់គ្រងដោយហេតុ និងបច្ច័យដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក។ វាឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពមិនស្ងប់ដែលយើងតែងតែមានអារម្មណ៍ សូម្បីតែនៅពេលដែលជីវិតហាក់ដូចជាល្អប្រសើរនៅលើផ្ទៃខាងក្រៅក៏ដោយ។

​ការយល់ខុសអំពី «ទុក្ខ» អាចនាំឱ្យមានគំនិតថា ព្រះពុទ្ធសាសនាជាសាសនាទុទ្ទិដ្ឋិនិយម។ ប៉ុន្តែព្រះពុទ្ធមិនបានមានពុទ្ធដីកាថា ជីវិតគឺមានតែការរងទុក្ខវេទនាទាំងស្រុង ឬគ្មានភាពស្រស់ស្អាតនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ ព្រះអង្គចង់ឱ្យយើងមើលឃើញថា សូម្បីតែបទពិសោធន៍ដែលគួរឱ្យរីករាយបំផុតក៏បង្កប់នូវគ្រាប់ពូជនៃសេចក្តីមិនពេញចិត្តដែរ ព្រោះវាមិនអាចស្ថិតស្ថេរជារៀងរហូត។ តាមរយៈការយល់ដឹងបែបនេះ យើងចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ថយការតោងជាប់លើសេចក្តីសុខបណ្ដោះអាសន្ន ហើយបើកចិត្តខ្លួនឯងទៅរកសេចក្តីសុខដែលជ្រាលជ្រៅជាងនេះ។

​សេចក្តីទុក្ខមិនត្រូវបានបម្រុងទុកសម្រាប់តែក្រុមមនុស្សជាក់លាក់ ឬពេលវេលាណាមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ វាជាលក្ខណៈសកល។ មិនថាយើងមាន ឬក្រ ក្មេង ឬចាស់ យើងទាំងអស់គ្នាសុទ្ធតែប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាប្រឈមដែលរំខានដល់អារម្មណ៍សុវត្ថិភាព និងសេចក្តីសុខរបស់យើង។ ព្រះពុទ្ធបានសង្កេតឃើញសច្ចធម៌សកលនេះ។ បន្ទាប់ពីចំណាយពេលជាច្រើនឆ្នាំដើម្បីស្វែងរកចម្លើយចំពោះសំណួរធំៗនៃជីវិត។

​រឿងរ៉ាវដ៏រំជួលចិត្តបំផុតមួយពីជីវិតរបស់ព្រះពុទ្ធ គឺការជួបប្រទះរបស់ព្រះអង្គជាមួយនឹងភាពចាស់ជរា ជំងឺដង្កាត់ និងសេចក្តីស្លាប់។ ក្នុងនាមជាព្រះអង្គម្ចាស់ដែលត្រូវបានការពារយ៉ាងជិតដិត ព្រះអង្គត្រូវបានគេលាក់បាំងពីការពិតដ៏អាក្រក់នៃជីវិត។ ប៉ុន្តែនៅពេលឈានជើងចេញពីព្រះបរមរាជវាំង ព្រះអង្គបានឃើញបុរសចំណាស់ម្នាក់កំពុងតស៊ូជាមួយភាពទន់ខ្សោយ មនុស្សមានជំងឺម្នាក់កំពុងទ្រាំទ្រនឹងការឈឺចាប់ និងសាកសពមួយដែលកំពុងត្រូវបានគេសែងទៅកាន់ពិធីបុណ្យសព។ ការជួបប្រទះទាំងនេះបានធ្វើឱ្យព្រះអង្គរន្ធត់ចិត្តយ៉ាងខ្លាំង និងបានដុតបញ្ឆេះការស្វែងរកការយល់ដឹងរបស់ព្រះអង្គ។ ក្រោយមក ព្រះអង្គបានបង្រៀនថា៖ «ដូចជាភ្នំដ៏ធំសម្បើមដែលសង្កត់លើអ្វីៗទាំងអស់ ភាពចាស់ជរា និងសេចក្តីស្លាប់ក៏សង្កត់លើសត្វលោកទាំងឡាយដូច្នោះដែរ»។

​យើងអាចមើលឃើញការពិតនេះនៅក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ៖ គិតដល់ក្មេងម្នាក់ដែលយំនៅពេលប្រដាប់ក្មេងលេងដែលខ្លួនចូលចិត្តត្រូវបានបាក់បែក ឬមនុស្សពេញវ័យដែលសោកសៅចំពោះការបញ្ចប់នៃទំនាក់ទំនងស្នេហា។ សូម្បីតែនៅក្នុងថ្ងៃដែលហាក់ដូចជាល្អឥតខ្ចោះ ក៏អារម្មណ៍មិនស្រណុកក្នុងចិត្តអាចកើតឡើងបានដែរ ប្រហែលជាការភ័យខ្លាចស្រពិចស្រពិលនៃការបាត់បង់អ្វីដែលយើងមាន ឬការទន្ទឹងរង់ចាំអ្វីមួយបន្ថែមទៀត។ នេះគឺជា «ទុក្ខ» នៅក្នុងសកម្មភាព ដែលជាខ្សែស្រឡាយដែលរត់កាត់បទពិសោធន៍របស់មនុស្សជាតិ។

​ប៉ុន្តែការទទួលស្គាល់ភាពជាសកលនេះ ក៏អាចនាំមកនូវអារម្មណ៍នៃការផ្សារភ្ជាប់ផងដែរ។ យើងមិនមែនឯកោក្នុងការតស៊ូរបស់យើងនោះទេ។ មនុស្សគ្រប់រូប មិនថាមានប្រវត្តិបែបណានោះទេ សុទ្ធតែប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាប្រឈមស្នូលដូចៗគ្នា។ ការយល់ដឹងនេះអាចបណ្តុះនូវក្តីមេត្តាករុណា ទាំងសម្រាប់ខ្លួនយើង និងអ្នកដទៃ។ ព្រះពុទ្ធមានពុទ្ធដីកាថា៖ «សត្វលោកទាំងឡាយតែងតក់ស្លុតចំពោះអំពើហិង្សា គ្រប់គ្នាភ័យខ្លាចសេចក្តីស្លាប់។ ចូរមើលអ្នកដទៃឱ្យដូចជាខ្លួនឯង មិនត្រូវធ្វើបាប ឬបង្កឱ្យមានការធ្វើបាបឡើយ»។

​តាមរយៈការឆ្លុះបញ្ចាំងពីធម្មជាតិនៃទុក្ខ យើងចាប់ផ្តើមមើលឃើញជីវិតកាន់តែច្បាស់។ ជំនួសឱ្យការបន្ទោសខ្លួនឯង ឬអ្នកដទៃចំពោះការឈឺចាប់របស់យើង យើងយល់ថាសេចក្តីទុក្ខត្រូវបានត្បាញចូលទៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធនៃជីវិត។ ការយល់ដឹងនេះមិនមែនមានបំណងធ្វើឱ្យយើងបាក់ទឹកចិត្តនោះទេ ប៉ុន្តែគឺដើម្បីផ្តល់អំណាចដល់យើង។ នៅពេលដែលយើងឃើញបញ្ហាច្បាស់លាស់ យើងអាចចាប់ផ្តើមដំណើរឆ្ពោះទៅរកដំណោះស្រាយរបស់វាបាន។

​ព្រះពុទ្ធមិនត្រឹមតែកំណត់អត្តសញ្ញាណនៃអត្ថិភាពនៃសេចក្តីទុក្ខប៉ុណ្ណោះទេ ព្រះអង្គថែមទាំងបានសិក្សាយ៉ាងស៊ីជម្រៅអំពីមូលហេតុរបស់វាទៀតផង។ ការយល់ដឹងពីមូលហេតុដែលសេចក្តីទុក្ខកើតឡើង គឺជាជំហានទីពីរឆ្ពោះទៅរកការរំដោះខ្លួន។ អរិយសច្ចៈទីមួយបានចាក់គ្រឹះ ប៉ុន្តែអរិយសច្ចៈទីពីរបានលាតត្រដាងពីឫសគល់នៃទុក្ខ គឺ អវិជ្ជា និង តណ្ហា (Craving)។ ព្រះពុទ្ធបានបង្រៀនថា៖ «តណ្ហានេះឯង ដែលនាំឱ្យមានការកើតជាថ្មី ប្រកបដោយសេចក្តីត្រេកអរ និងរាគៈ រកសេចក្តីត្រេកអរក្នុងទីនោះៗ គឺកាមតណ្ហា ភវតណ្ហា និងវិភវតណ្ហា»។

​នៅចំកណ្តាលនៃសេចក្តីទុក្ខ គឺអវិជ្ជា ពោលគឺការមិនឃើញអ្វីៗតាមការពិតរបស់វា។ អវិជ្ជានេះបិទបាំងការយល់ដឹងរបស់យើងអំពីអនិច្ចំ (ភាពមិនទៀង) អនត្តា (ភាពមិនមែនជាតួខ្លួន) និងធម្មជាតិនៃទំនាក់ទំនងអាស្រ័យគ្នា។ នៅពេលដែលយើងជឿខុសថាមានអត្តាដែលស្ថិតស្ថេរ មិនប្រែប្រួល ឬតោងជាប់នឹងប្រភពខាងក្រៅនៃសេចក្តីសុខ យើងកំពុងបង្កើតលក្ខខណ្ឌសម្រាប់សេចក្តីមិនពេញចិត្ត។

​តណ្ហា ឬការចង់បាន គឺត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងអវិជ្ជា។ វាជាចំណង់ដែលអូសទាញយើងទៅរកអ្វីដែលយើងគិតថានឹងធ្វើឱ្យយើងមានសេចក្តីសុខ។ តណ្ហាបង្ហាញឡើងក្នុងទម្រង់សំខាន់ៗបី៖

• ​កាមតណ្ហា (Craving for sensual pleasures): នេះរួមបញ្ចូលទាំងការជំពាក់ចិត្តរបស់យើងទៅលើការប៉ះពាល់ខាងរាងកាយ រូប សំឡេង ក្លិន រសជាតិ និងទ្រព្យសម្បត្តិសម្ភារៈ។ ទោះបីជាវត្ថុទាំងនេះអាចផ្តល់នូវសេចក្តីត្រេកអរបណ្ដោះអាសន្នក៏ដោយ ក៏វានឹងរលាយបាត់ទៅវិញដោយជៀសមិនរួច ដោយបន្សល់ទុកឱ្យយើងចង់បានបន្ថែមទៀត។

• ​ភវតណ្ហា (Craving for existence): នេះជាចំណង់ចង់ក្លាយជា ចង់សម្រេចបាន ឬចង់ពង្រឹងអត្តសញ្ញាណរបស់យើង។ មិនថាជាការខិតខំដើម្បីជោគជ័យ ឬការស្វែងរកការទទួលស្គាល់នោះទេ តណ្ហានេះចងយើងទៅនឹងវដ្តនៃកិច្ចប្រឹងប្រែង និងសេចក្តីមិនពេញចិត្តដែលមិនចេះចប់មិនចេះហើយ។

• ​វិភវតណ្ហា (Craving for non-existence): នេះជាការមិនពេញចិត្តចំពោះការឈឺចាប់ ការលំបាក ឬសូម្បីតែជីវិតខ្លួនឯង។ វាឆ្លុះបញ្ចាំងពីបំណងប្រាថ្នារបស់យើងក្នុងការគេចចេញពីបទពិសោធន៍ដែលមិនរីករាយ ប៉ុន្តែការរត់គេចពីភាពមិនស្រណុកក្នុងចិត្ត មានតែធ្វើឱ្យសេចក្តីទុក្ខរបស់យើងបន្តអូសបន្លាយប៉ុណ្ណោះ។

​ក្រៅពីតណ្ហា ព្រះពុទ្ធបានកំណត់អត្តសញ្ញាណ លោភៈ (Attachment) ទោសៈ (Aversion) និងមោហៈ (Delusion) ថាជាកត្តាសំខាន់ដែលធ្វើឱ្យទុក្ខបន្តកើតមាន។ អ្វីទាំងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា អកុសលមូល ឬគ្រឿងពុលទាំងបី៖

• ​លោភៈ គឺនិន្នាការនៃការតោងទាមនូវអ្វីដែលយើងប្រាថ្នា មិនថាជាទំនាក់ទំនង ទ្រព្យសម្បត្តិ ឬគំនិតគាំទ្រឡើយ។

• ​ទោសៈ គឺទម្លាប់នៃការរុញច្រានអ្វីដែលយើងមិនចូលចិត្ត ឬខ្លាច ដែលបង្កើតឱ្យមានការតស៊ូ និងភាពចលាចលខាងក្នុងចិត្ត។

• ​មោហៈ គឺការយល់ខុសអំពីការពិត ជាពិសេសធម្មជាតិនៃភាពមិនទៀងទាត់ និងទំនាក់ទំនងអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក និងគិតថាមានអត្តសញ្ញាណអញជាធំ។

​ព្រះពុទ្ធបានពិពណ៌នាអំពីវដ្តនៃអវិជ្ជា និងតណ្ហានេះថាជាកម្លាំងរុញច្រាននៅពីក្រោយ សង្សារវដ្ត ដែលជាវដ្តមិនចេះចប់នៃការកើត ការស្លាប់ និងការកើតឡើងវិញ។ ព្រះអង្គបានបង្រៀនថា៖ «សេចក្តីសោកកើតមានព្រោះតណ្ហា ភ័យខ្លាចកើតមានព្រោះតណ្ហា។ សម្រាប់អ្នកដែលរួចផុតចាកតណ្ហាទាំងស្រុងហើយ សេចក្តីសោកក៏មិនមាន ភ័យខ្លាចក៏គ្មានដែរ»។

​ការទទួលស្គាល់មូលហេតុនៃសេចក្តីទុក្ខ គឺជារឿងសំខាន់សម្រាប់ដោះស្រាយវដ្តនេះ។ សតិ (Mindfulness) គឺជាការប្រដៅដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតមួយរបស់ព្រះពុទ្ធ ដែលជាឧបករណ៍ជួយយើងឱ្យមើលឃើញ «ទុក្ខ» យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។ តាមរយៈការនាំយកការដឹងខ្លួន (សតិដឹង) ទៅកាន់គំនិត អារម្មណ៍ និងការដឹងតាម (ញាណ ឬសតិ) របស់យើង យើងអាចចាប់ផ្តើមបើកកកាយនូវទម្រង់នៃតណ្ហា និងអវិជ្ជាដែលដុតកំដៅសេចក្តីទុក្ខរបស់យើង។

​ព្រះពុទ្ធតែងតែសង្កត់ធ្ងន់លើសតិថាជាគ្រឹះនៃការរំដោះខ្លួន។ នៅក្នុងមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ ព្រះអង្គបានបង្រៀនថា៖ «នេះជាផ្លូវតែមួយគត់ ដើម្បីជម្រះសត្វលោកឱ្យបរិសុទ្ធ ដើម្បីឆ្លងផុតសេចក្តីសោក និងការទួញយំ ដើម្បីរំលត់ការឈឺចាប់ និងសេចក្តីសោកសៅ ដើម្បីសម្រេចបាននូវផ្លូវដ៏ត្រឹមត្រូវ ដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ពោលគឺសតិបដ្ឋានទាំងបួន»។

​តាមរយៈសតិ យើងសង្កេតមើលសេចក្តីទុក្ខដោយគ្មានការកាត់សេចក្តី ឬការប្រឆាំង។ ជំនួសឱ្យការឆ្លើយតបទៅនឹងការឈឺចាប់ដោយលោភៈ ឬទោសៈ យើងប្រឈមមុខនឹងវាដោយភាពច្បាស់លាស់ និងក្តីមេត្តា។ ឧទាហរណ៍ ប្រសិនបើយើងមានអារម្មណ៍ខឹង សតិនឹងអនុញ្ញាតឱ្យយើងកត់សម្គាល់ពីភាពតឹងណែននៅក្នុងទ្រូង ឬកម្តៅដែលកើនឡើងនៅក្នុងរាងកាយរបស់យើង។ តាមរយៈការស្ថិតនៅជាមួយអារម្មណ៍ទាំងនេះ យើងអាចទទួលស្គាល់មូលហេតុដែលនៅពីក្រោយកំហឹងរបស់យើង (ប្រហែលជាការរំពឹងទុកដែលមិនបានសម្រេច ឬការខ្លាចបាត់បង់) ហើយឆ្លើយតបដោយជំនាញ ជាជាងការធ្វើតាមអារម្មណ៍ឆេវឆាវ។

​បច្ចេកទេសអនុវត្តសតិជាក់ស្តែង រួមមាន៖

• ​ការដឹងខ្យល់ដង្ហើម (Anapanasati): ការផ្តោតលើខ្យល់ដង្ហើមជួយឱ្យយើងមានជំហរនៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងធ្វើឱ្យចិត្តស្ងប់។ នៅពេលយើងកត់សម្គាល់ឃើញគំនិតនៃតណ្ហា ឬទោសៈ យើងត្រលប់មកអារម្មណ៍ខ្យល់ដង្ហើមវិញថ្នមៗដោយមិនបាច់រអ៊ូរទាំបន្ទោសខ្លួនឯង។

• ​ការពិនិត្យរាងកាយ (Body Scanning): ការយកចិត្តទុកដាក់លើអារម្មណ៍ខាងរាងកាយ ឈឺកន្លែងណាដឹងថាឈឺកន្លែងនោះ ចុករោយកន្លែងណា ដឹងថាមានការចុករោយកន្លែងនោះ។ ការនេះជួយឱ្យយើងស្ថិតនៅលើដី និងដឹងពីរបៀបដែលអារម្មណ៍បង្ហាញឡើងនៅក្នុងរាងកាយ។

• ​ការសង្កេតគំនិត (Observing Thoughts): ជំនួសឱ្យការលង់ខ្លួនទៅតាមគំនិត យើងមើលពួកគេមកដល់ ហើយទៅវិញ ដូចជាពពកដែលអណ្តែតកាត់មេឃ។ នេះបង្កើតឱ្យមានលំហររវាងបទពិសោធន៍របស់យើង និងការឆ្លើយតបរបស់យើង។

​តាមរយៈការអនុវត្តជាប់លាប់ សតិបានលាតត្រដាងនូវការយល់ដឹងដ៏ជ្រាលជ្រៅអំពីធម្មជាតិនៃសេចក្តីទុក្ខ។ យើងឃើញពីរបៀបដែលតណ្ហារបស់យើងចង់បានបទពិសោធន៍រីករាយ និងការប្រឆាំងនឹងបទពិសោធន៍មិនល្អ បង្កើតឱ្យមានភាពតានតឹងដែលមិនចាំបាច់។ ពេលវេលាកន្លងផុតទៅ ការដឹងខ្លួននេះនឹងធ្វើឱ្យកម្លាំងនៃថ្នាំពុលទាំងបីទន់ខ្សោយចុះ ហើយជួយយើងបណ្តុះនូវសេចក្តីសុខ។

​ការយល់ដឹងអំពីទុក្ខ មិនមែនជាទីបញ្ចប់នៃខ្លួនវានោះទេ វាជាទ្វារនាំទៅរកសេរីភាព។ ព្រះពុទ្ធមិនបានបង្រៀនពីរឿងទុក្ខដើម្បីឱ្យយើងធ្លាក់ក្នុងសេចក្តីអស់សង្ឃឹមនោះទេ ប៉ុន្តែគឺដើម្បីជម្រុញយើងឱ្យឆ្លងផុតវា។ តាមរយៈការប្រឈមមុខនឹងសេចក្តីទុក្ខដោយប្រាជ្ញា និងក្តីមេត្តា យើងបំប្លែងវាទៅជាប្រភពនៃកម្លាំង និងការយល់ដឹង។ ព្រះពុទ្ធបានពន្យល់ថា៖ «ដូចជាមហាសមុទ្រដែលមានរសជាតិតែមួយ គឺរសជាតិប្រៃ ធម៌ និងវិន័យនេះក៏មានរសជាតិតែមួយដែរ គឺរសជាតិនៃការរំដោះខ្លួន (វិមុត្តិរស)»។

​ការរំដោះខ្លួនចាប់ផ្តើមដោយការទទួលស្គាល់ និងការយល់ដឹងអំពីសេចក្តីទុក្ខ។ នៅពេលយើងយល់ច្បាស់ពី «ទុក្ខ» យើងមិនមើលឃើញវាជាសត្រូវទៀតទេ ប៉ុន្តែជាគ្រូបង្រៀនម្នាក់។ គោលបំណងសំខាន់មួយនៃការយល់ដឹងអំពីសេចក្តីទុក្ខ គឺការបណ្តុះនូវក្តីមេត្តាករុណា។ នៅពេលដែលយើងទទួលស្គាល់ការតស៊ូផ្ទាល់ខ្លួនរបស់យើង យើងកាន់តែមានការយល់ចិត្តចំពោះអ្នកដទៃ។ ក្តីមេត្តានេះជម្រុញយើងឱ្យធ្វើសកម្មភាពដោយចិត្តសប្បុរស និងប្រាជ្ញា ដោយបំបែកវដ្តនៃគ្រោះថ្នាក់ និងការយល់ខុសដែលធ្វើឱ្យទុក្ខបន្តកើតមាន។

​ការយល់ដឹងអំពីទុក្ខ ក៏រៀបចំយើងសម្រាប់អរិយសច្ចៈដែលនៅសល់ផងដែរ។ នៅពេលដែលយើងឃើញបញ្ហានិងមូលហេតុរបស់វា យើងត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចដើម្បីស្វែងរកលទ្ធភាពនៃសេរីភាព និងផ្លូវដែលនាំទៅរកវា។ ដំណើរនេះទាមទារសេចក្តីក្លាហាន និងការអត់ធ្មត់ ប៉ុន្តែការសន្យាគឺមានភាពជ្រាលជ្រៅណាស់។ ព្រះពុទ្ធបានធានាចំពោះសាវ័ករបស់ព្រះអង្គថា៖ «មានផ្លូវចាកចេញពីសេចក្តីទុក្ខ ហើយតថាគតបានបង្ហាញផ្លូវនោះហើយ»។

​តាមរយៈការទទួលយកសេចក្តីទុក្ខជាផ្នែកមួយនៃបទពិសោធន៍របស់មនុស្ស យើងរៀនលះបង់ការរំពឹងទុកដែលមិនប្រាកដប្រជានិងការតោងទាមដ៏តឹងរឹង។ នេះមិនមានន័យថាយើងព្រមចុះចាញ់នឹងជីវិតដែលមានតែការឈឺចាប់នោះទេ ផ្ទុយទៅវិញ យើងអភិវឌ្ឍភាពធន់ដើម្បីប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាដោយចិត្តស្ងប់ (ឧបេក្ខា)។ កាលណាយើងយល់ដឹងពីសេចក្តីទុក្ខកាន់តែស៊ីជម្រៅ យើងកាន់តែខិតជិតទៅរកសេចក្តីសុខដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលព្រះពុទ្ធហៅថា ព្រះនិព្វាន។

​នៅពេលដែលយើងយល់ពីធម្មជាតិនិងមូលហេតុនៃសេចក្តីទុក្ខ សំណួរធម្មជាតិមួយបានកើតឡើង៖ តើយើងត្រូវយកឈ្នះវាដោយរបៀបណា? ពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធផ្តល់នូវក្តីសង្ឃឹមដ៏ជ្រាលជ្រៅ ដោយធានាដល់យើងថាសេរីភាពពីសេចក្តីទុក្ខគឺអាចទៅរួច។ ការធានានេះស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃអរិយសច្ចៈទីបីនិងទីបួន។ អរិយសច្ចៈទីបីបានលាតត្រដាងថា ការរំដោះខ្លួន (អ្វីដែលព្រះពុទ្ធហៅថា ព្រះនិព្វាន) គឺអាចសម្រេចបាន ខណៈដែលអរិយសច្ចៈទីបួនបានបង្ហាញពីផ្លូវដើម្បីទៅដល់ទីនោះ។ សច្ចធម៌ទាំងពីរនេះមិនមែនជាគំនិតអរូបីឡើយ ប៉ុន្តែជាការណែនាំជាក់ស្តែងសម្រាប់រស់នៅក្នុងជីវិតដែលគ្មានសេចក្តីទុក្ខដែលមិនចាំបាច់។

​ព្រះពុទ្ធបានពន្យល់ពីការរំដោះខ្លួនថាជាការរលត់ទៅនៃតណ្ហា ដោយមានពុទ្ធដីកាថា៖ «ព្រោះការរលត់ទៅដោយមិនមានសេសសល់នៃតណ្ហានោះឯង ទើបមានការរលត់នៃឧបាទាន (ការតោងទាម) ព្រោះការរលត់នៃឧបាទាន ទើបមានការរលត់នៃភព ព្រោះការរលត់នៃភព ទើបមានការរលត់នៃជាតិ ព្រោះការរលត់នៃជាតិ ជរានិងមរណៈក៏រលត់ទៅ ព្រមទាំងសេចក្តីសោក ការយំទួញសោក ការឈឺចាប់ សេចក្តីសោកសៅ និងសេចក្តីអស់សង្ឃឹមក៏រលត់ទៅដែរ»។ ការបង្រៀននេះធានាដល់យើងថា វដ្តនៃសេចក្តីទុក្ខមិនមែនគ្មានទីបញ្ចប់នោះទេ វាអាចត្រូវបានបំបែកបាន។

​ការយកឈ្នះលើសេចក្តីទុក្ខ ចាប់ផ្តើមដោយការផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈ។ យើងច្រើនតែស្វែងរកសេចក្តីសុខនៅខាងក្រៅខ្លួនយើង ដូចជានៅក្នុងទ្រព្យសម្បត្តិ ទំនាក់ទំនង ឬសមិទ្ធផលផ្សេងៗ។ ប៉ុន្តែប្រភពនៃក្តីរីករាយទាំងនេះគឺមានលក្ខណៈបណ្ដោះអាសន្ន ត្រូវភ្ជាប់ដោយភាពមិនទៀងទាត់។ ព្រះពុទ្ធបានបង្រៀនថា ការរំដោះខ្លួនពិតប្រាកដកើតចេញពីខាងក្នុង តាមរយៈការយល់ដឹងនិងការកែប្រែចិត្តរបស់យើង។ ការផ្លាស់ប្តូរខាងក្នុងនេះតម្រូវឱ្យមានការប្តេជ្ញាចិត្តចំពោះការដឹងខ្លួន ការរស់នៅប្រកបដោយសីលធម៌ និងវិន័យខាងផ្លូវចិត្ត។

​ជំហានសំខាន់មួយនៅក្នុងដំណើរការនេះគឺ ការរៀនលះចោល (Letting go)។ សេចក្តីទុក្ខច្រើនតែកើតឡើងដោយសារតែយើងតោងទាមយ៉ាងតឹងរឹងនូវអ្វីដែលយើងចង់បាន ឬប្រឆាំងនឹងអ្វីដែលយើងមិនចូលចិត្ត។ ការចាប់យកនេះបង្កើតឱ្យមានភាពតានតឹងនិងជម្លោះ ទាំងនៅក្នុងខ្លួនយើង និងជាមួយអ្នកដទៃ។ ការលះចោលមិនមានន័យថាភាពព្រងើយកន្តើយនោះទេ វាមានន័យថាការដោះលែងការជំពាក់ចិត្តរបស់យើងទៅលើអ្វីៗដែលស្ថិតនៅក្រៅការគ្រប់គ្រងរបស់យើង។ ដូចដែលព្រះពុទ្ធបានមានពុទ្ធដីកាថា៖ «ចូរលះចោលអតីតកាល លះចោលអនាគតកាល នៅជាមួយបច្ចុប្បន្នកាល ហើយឆ្លងទៅកាន់ត្រើយម្ខាង»។

​ការលះចោលក៏តម្រូវឱ្យមានទំនុកចិត្តលើដំណើរការនៃការផ្លាស់ប្តូរផងដែរ។ ជីវិតគឺមានភាពមិនទៀងទាត់ដោយធម្មជាតិ ហើយការប្រឆាំងនឹងការពិតនេះមានតែធ្វើឱ្យសេចក្តីទុក្ខរបស់យើងកាន់តែជ្រៅប៉ុណ្ណោះ។ ផ្ទុយទៅវិញ យើងអាចទទួលយកភាពមិនទៀងទាត់ជាផ្នែកធម្មជាតិនៃអត្ថិភាពនៃជីវិត។ ដូចជា រដូវរងាត្រូវបោះជំហានថយក្រោយឱ្យរដូវផ្ការីក ដូចជាការលំបាកក្នុងជីវិតក៏អាចត្រួសត្រាយផ្លូវសម្រាប់ការរីកចម្រើននិងការចាប់ផ្តើមថ្មីផងដែរ។ នៅពេលដែលយើងឈប់ប្រឆាំងនឹងការផ្លាស់ប្តូរ យើងនឹងរកឃើញសេចក្តីសុខនិងភាពធន់កាន់តែខ្លាំង។

​ទិដ្ឋភាពនៃការផ្លាស់ប្តូរមួយទៀតនៃផ្លូវនេះ គឺការអភិវឌ្ឍក្តីមេត្តា។ ការទទួលស្គាល់ភាពជាសកលនៃសេចក្តីទុក្ខ ផ្សារភ្ជាប់យើងទៅនឹងអ្នកដទៃ និងជម្រុញយើងឱ្យធ្វើសកម្មភាពដោយចិត្តសប្បុរស។ ជំនួសឱ្យការមើលឃើញអ្នកដទៃជាឧបសគ្គ ឬការគំរាមកំហែង យើងមើលឃើញពួកគេជាមិត្តរួមដំណើរនៅលើវិថីជីវិតនេះ។ ព្រះពុទ្ធបានសង្កេតឃើញការផ្សារភ្ជាប់នេះដោយមានពុទ្ធដីកាថា៖ «ដូចជាម្តាយដែលការពារកូនបង្កើតតែមួយគត់របស់ខ្លួនដោយស្ម័គ្រចិត្តបូជាជីវិត ចូរអ្នកបណ្តុះនូវចិត្តមេត្តាដ៏ធំធេងដែលរកទីបំផុតគ្មានចំពោះសត្វលោកទាំងពួង។ ចូរឱ្យគំនិតនៃក្តីស្រឡាញ់ដ៏ធំធេងរបស់អ្នកគ្របដណ្តប់ទៅលើពិភពលោកទាំងមូល»។

​ដំណើរដើម្បីយកឈ្នះលើសេចក្តីទុក្ខ មិនមែនជាផ្លូវត្រង់ ហើយក៏មិនមែនតែងតែងាយស្រួលនោះដែរ។ វានឹងមានពេលវេលានៃការតស៊ូនិងការសង្ស័យ ប៉ុន្តែព្រះពុទ្ធបានរំលឹកយើងថា វឌ្ឍនភាពកើតឡើងបន្តិចម្តងៗ។ ព្រះអង្គបានប្រៀបប្រដូចផ្លូវនេះទៅនឹងការឆ្លងកាត់ទន្លេ គឺយើងធ្វើដំណើរមួយជំហានម្តងៗឆ្ពោះទៅកាន់ត្រើយម្ខាង។ រាល់ការខិតខំប្រឹងប្រែងតូចៗ មិនថាជាខណៈពេលនៃការមានសតិ ឬអំពើនៃការបរិច្ចាគទាននោះទេ សុទ្ធតែនាំយើងខិតទៅជិតសេរីភាព។

​អរិយសច្ចៈទីមួយបង្រៀនយើងឱ្យមើលឃើញសេចក្តីទុក្ខយ៉ាងច្បាស់ មិនមែនជាការដាក់ទណ្ឌកម្ម ឬជាឧបសគ្គនោះទេ ប៉ុន្តែជាគ្រូបង្រៀនម្នាក់។ សេចក្តីទុក្ខលាតត្រដាងពីធម្មជាតិមិនទៀងទាត់និងការផ្សារភ្ជាប់គ្នានៃជីវិត ដោយជម្រុញយើងឱ្យចោទសួរអំពីការសន្មតនិងការតោងទាមរបស់យើង។ នៅពេលដែលយើងទទួលយកការយល់ដឹងនេះ យើងចាប់ផ្តើមដំណើរការនៃការផ្លាស់ប្តូរ។

​ព្រះពុទ្ធធ្លាប់មានពុទ្ធដីកាថា៖ «ខ្លួនឯងធ្វើអំពើអាក្រក់ ខ្លួនឯងជាអ្នកសៅហ្មង ខ្លួនឯងមិនធ្វើអំពើអាក្រក់ ខ្លួនឯងជាអ្នកបរិសុទ្ធ។ ភាពបរិសុទ្ធនិងមិនបរិសុទ្ធគឺជារបស់ផ្ទាល់ខ្លួន គ្មាននរណាម្នាក់អាចធ្វើឱ្យអ្នកដទៃបរិសុទ្ធបានឡើយ»។ ពាក្យទាំងនេះរំលឹកយើងថា ការរំដោះខ្លួនគឺជាដំណើរផ្ទាល់ខ្លួន។ ខណៈពេលដែលគ្រូបង្រៀននិងសហគមន៍អាចគាំទ្រយើងបាន ប៉ុន្តែការងារពិតប្រាកដត្រូវតែចេញពីខាងក្នុងខ្លួនយើងផ្ទាល់។

​ការបំប្លែងសេចក្តីទុក្ខទៅជាប្រាជ្ញា តម្រូវឱ្យមានសតិ គឺការមានវត្តមានទាំងស្រុងជាមួយនឹងអ្វីៗដែលកើតឡើង មិនថាជាសេចក្តីសុខ ឬសេចក្តីទុក្ខឡើយ។ តាមរយៈសតិ យើងឃើញទម្រង់នៃតណ្ហានិងទោសៈដែលដុតកំដៅសេចក្តីមិនពេញចិត្តរបស់យើង។ យើងរៀនឆ្លើយតបទៅនឹងបញ្ហាប្រឈមក្នុងជីវិតដោយចិត្តស្ងប់ (ឧបេក្ខា) ជាជាងការឆ្លើយតបចេញពីទម្លាប់ ឬការភ័យខ្លាច។

​គ្រឿងផ្សំសំខាន់មួយទៀតនៅក្នុងការផ្លាស់ប្តូរនេះ គឺក្តីមេត្តា។ នៅពេលដែលយើងយល់ស្របនឹងសេចក្តីទុក្ខផ្ទាល់ខ្លួនរបស់យើង យើងអភិវឌ្ឍការយល់ចិត្តកាន់តែជ្រាលជ្រៅសម្រាប់អ្នកដទៃ។ ក្តីមេត្តាជម្រុញយើងឱ្យសម្រាលការឈឺចាប់របស់មនុស្សជុំវិញខ្លួន បង្កើតឱ្យមានឥទ្ធិពលរលកនៃចិត្តសប្បុរសនិងការយល់ដឹង។ ការផ្លាស់ប្តូរពីការគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ទៅជាការផ្សារភ្ជាប់គ្នាទៅវិញទៅមក គឺជាទិដ្ឋភាពដ៏ជ្រាលជ្រៅបំផុតមួយនៃផ្លូវខាងវិញ្ញាណ។

​ដំណើរការនៃការផ្លាស់ប្តូរក៏រួមបញ្ចូលនូវសេចក្តីក្លាហានផងដែរ។ ការប្រឈមមុខនឹងសេចក្តីទុក្ខអាចជាការមិនស្រណុកចិត្ត ប៉ុន្តែមានតែការងាកទៅរកវាទេ ទើបយើងអាចយល់និងយកឈ្នះវាបានពិតប្រាកដ។ ព្រះពុទ្ធបានលើកទឹកចិត្តសាវ័ករបស់ព្រះអង្គឱ្យខិតជិតបញ្ហាប្រឈមដោយការអត់ធ្មត់និងការប្តេជ្ញាចិត្ត ដោយមានពុទ្ធដីកាថា៖ «ខន្តី គឺការអត់ធ្មត់ ជាធម៌ដ៏ឧត្តម»។ ការអត់ធ្មត់នេះមិនមែនជាការខាំធ្មេញសង្កត់ចិត្តហើយរុញទៅមុខនោះទេ ប៉ុន្តែជាការបណ្តុះកម្លាំងដើម្បីជួបប្រទះការលំបាកក្នុងជីវិតដោយបេះដូងដែលបើកចំហ។

​នៅទីបញ្ចប់ ព្រះធម៌របស់ព្រះពុទ្ធគឺជាការអំពាវនាវឱ្យធ្វើសកម្មភាព។ ព្រះធម៌អញ្ជើញយើងឱ្យពិនិត្យមើលជីវិតរបស់យើង ចោទសួរពីការសន្មតរបស់យើង និងបោះជំហានឆ្ពោះទៅរកសេរីភាពកាន់តែខ្លាំង។ ខណៈពេលដែលផ្លូវនេះហាក់ដូចជាគួរឱ្យខ្លាច ប៉ុន្តែរាល់ជំហានតូចៗសុទ្ធតែមានតម្លៃ។ ព្រះពុទ្ធមានពុទ្ធដីកាថា៖ «ក្អមទឹកតែងពេញដោយតំណក់ទឹកដែលធ្លាក់ចុះបន្តិចម្តងៗយ៉ាងណា ជនពោរពេញដោយប្រាជ្ញាដែលសន្សំសេចក្តីល្អបន្តិចម្តងៗ ក៏រមែងពេញដោយសេចក្តីល្អយ៉ាងនោះដែរ»។

​នៅពេលដែលយើងបញ្ចប់ការស្វែងយល់អំពីអរិយសច្ចៈទីមួយនេះ សូមឱ្យយើងចងចាំថាសេចក្តីទុក្ខមិនមែនជាទីបញ្ចប់នៃរឿងរ៉ាវនោះទេ វាគឺជាការចាប់ផ្តើមនៃដំណើរមួយ ពោលគឺដំណើរឆ្ពោះទៅរកប្រាជ្ញា ក្តីមេត្តា និងការរំដោះខ្លួន។ តាមរយៈការទទួលយកពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធ និងការបញ្ចូលវាទៅក្នុងជីវិតរបស់យើង យើងអាចបំប្លែងសេចក្តីទុក្ខរបស់យើងឱ្យទៅជាប្រភពនៃកម្លាំង និងការយល់ដឹង។ ការផ្លាស់ប្តូរនេះមិនត្រឹមតែផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនយើងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏បង្កើតឱ្យមានពិភពលោកមួយដែលមានសន្តិភាព និងក្តីមេត្តាកាន់តែខ្លាំងសម្រាប់សត្វលោកទាំងពួងផងដែរ។

===^^^===

@ ប្រែសម្រួលដោយ សាម អ៊ីន ជាមួយជំនួយពី Gemini  -- កក្កដា ២០២៦

@ ប្រភព YouTube channel "Buddhism podcast" -- Understanding suffering - Why the first noble truth is key to freedom, https://youtu.be/8h82rUMmS3Q?si=p8W1L7XDrhsZMSYe